संस्थेचे आधारस्तंभ

देवगड एज्युकेशन बोर्डाची स्थापना ९ डिसेंबर १९३३ रोजी मुंबई येथे झाली. साहित्यसम्राट कै. न. चिं. ऊर्फ तात्यासाहेब केळकर हे संस्थेचे पहिले अध्यक्ष होते. देवगड तालुक्यात शिक्षणप्रसाराची संघटित चळवळ उभी करणारी ही पहिली संस्था ठरली आणि तालुक्याच्या शैक्षणिक इतिहासात एका नव्या पर्वाची सुरुवात झाली.
विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी देश स्वातंत्र्यलढ्याच्या धगधगत्या वातावरणातून जात होता. राष्ट्रस्वातंत्र्यासोबतच समाज शिक्षित, जागृत आणि सक्षम होणे आवश्यक आहे, ही जाणीव त्या काळातील विचारवंतांनी समाजात रुजवली. लोकमान्य टिळक, आगरकर यांसारख्या राष्ट्रपुरुषांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन मानत शिक्षणसंस्थांच्या उभारणीस चालना दिली. त्याच प्रेरणेतून देवगड तालुक्यातील अनेक शिक्षणप्रेमी, समाजधुरीण आणि दूरदृष्टी असलेल्या व्यक्तींनी शिक्षण व सामाजिक उन्नतीचे ध्येय उराशी बाळगले.
त्या काळात मुंबईत नोकरी आणि व्यवसायानिमित्त स्थायिक झालेल्या देवगडच्या सुजाण नागरिकांनी एकत्र येऊन ‘देवगड एज्युकेशन बोर्ड’ची स्थापना केली. या संस्थेच्या उभारणीत डॉ. व्ही. एन. ऊर्फ बाबासाहेब रेगे, भास्करराव गोगटे, रावबहादूर आचरेकर, एम. डी. पाटणकर, आर. डब्ल्यू. नेने, डब्ल्यू. डब्ल्यू. गद्रे, एन. एस. वेलणकर, जे. एन. काळे, जी. आर. बापट, एन. एस. नाडकर्णी, टी. जी. मराठे, डी. बी. मयेकर आणि पी. एस. राणे यांसारख्या शिक्षणनिष्ठ व समाजाभिमुख व्यक्तिमत्त्वांचा मोलाचा सहभाग लाभला.
देवगडमध्ये इंग्रजी शिक्षणाची मुहूर्तमेढ १८८० च्या सुमारास रोवली गेली. पांडुरंग के. कारेकर, भास्करराव गोगटे, मोरोपंत गोगटे, वासुदेव एस. मराठे आणि शंकरराव कुलकर्णी यांनी खाजगी स्वरूपात इंग्रजी शिक्षणाचे वर्ग सुरू करून शिक्षणसेवेची परंपरा जोपासली. पुढे रावबहादूर आबासाहेब वालांजू, आबासाहेब नाडकर्णी आणि गोपाळ लक्ष्मण ऊर्फ भाऊसाहेब जोशी यांच्या पुढाकारातून ‘ल. रा. जोशी मेमोरियल श्रीराम इंग्लिश स्कूल’ची स्थापना झाली. देवगड तालुक्यातील माध्यमिक शिक्षणाची ती खऱ्या अर्थाने ऐतिहासिक सुरुवात ठरली.
१९३४ साली संस्थेने देवगड येथे शाळेच्या इमारतीसाठी सुमारे दोन एकर जागा खरेदी केली. ३१ डिसेंबर १९३४ रोजी तात्यासाहेब केळकर यांच्या हस्ते शाळेच्या इमारतीची पायाभरणी करण्यात आली. अनेक दानशूर व्यक्तींच्या सहकार्यामुळे १९३५ अखेरीस इमारतीचे बांधकाम पूर्ण झाले. संस्थेच्या प्रगतीशील कार्याची दखल घेत ‘श्रीराम इंग्लिश स्कूल’चे व्यवस्थापन १ नोव्हेंबर १९३५ रोजी देवगड एज्युकेशन बोर्डाकडे सोपविण्यात आले आणि संस्थेच्या शैक्षणिक वाटचालीला अधिक व्यापक दिशा मिळाली.
१९३७ मध्ये रावबहादूर आचरेकर यांच्या माध्यमातून हरिभाई कल्याणजी यांचा संस्थेशी परिचय झाला. त्यानंतर शेठ मफतलाल गगलभाई यांनी दिलेल्या उदार देणगीच्या गौरवार्थ ९ एप्रिल १९३८ रोजी शाळेचे नामकरण ‘शेठ मफतलाल गगलभाई हायस्कूल’ असे करण्यात आले. अनेक दात्यांच्या सहकार्यामुळे शाळेचा विस्तार होत गेला आणि १९४१ पासून विद्यार्थ्यांनी मॅट्रिक परीक्षेस बसण्यास प्रारंभ केला.
देवगड तालुक्यातील वाडा गावातही शिक्षणप्रसाराची चळवळ बळकट होत होती. स्थानिक शिक्षणप्रेमींच्या अथक प्रयत्नांतून १३ सप्टेंबर १९५५ रोजी ‘माध्यमिक शाळा’ सुरू झाली. दीक्षित गुरुजी, रावबहादूर आचरेकर, आर. डी. वाडेकर, डॉ. व्ही. व्ही. नेने, एस. एस. केळकर आणि मोरोपंत जोशी यांच्या संयुक्त प्रयत्नांतून या कार्याला दिशा मिळाली. त्याच वर्षी शाळेचे व्यवस्थापन देवगड एज्युकेशन बोर्डाकडे सोपविण्यात आले.
संस्थेने वाडा येथे शाळेसाठी जागा खरेदी करून इमारतीचे बांधकाम सुरू केले. ‘श्रीकृष्ण जगन्नाथ’चे मालक जगन्नाथ अनंत केळकर तसेच मफतलाल इंडस्ट्रीजचे अरविंदभाई मफतलाल यांनी संस्थेला उदार देणग्या दिल्या. अनेक दानशूर व्यक्तींच्या सहकार्यामुळे शाळेची इमारत पूर्णत्वास आली आणि जगन्नाथ अनंत केळकर यांच्या इच्छेनुसार शाळेचे नामकरण ‘अनंत कृष्णा केळकर हायस्कूल’ असे करण्यात आले. प्रसिद्ध साहित्यिक पंडित महादेवशास्त्री जोशी यांच्या प्रमुख उपस्थितीत या शाळेच्या नव्या पर्वाचा शुभारंभ झाला. १९५८ पासून या शाळेची यशस्वी आणि गौरवशाली वाटचाल सुरू झाली.
अशा प्रकारे देवगड एज्युकेशन बोर्डाच्या दूरदृष्टीपूर्ण व कार्यक्षम व्यवस्थापनाखाली ‘शेठ मफतलाल गगलभाई हायस्कूल, देवगड’ आणि ‘अनंत कृष्णा केळकर हायस्कूल, वाडा’ या दोन्ही माध्यमिक शाळांनी उल्लेखनीय प्रगती साधली. दानशूर व्यक्तींच्या उदार सहकार्यामुळे उभ्या राहिलेल्या शाळा इमारती, समर्पित शिक्षकवर्ग, आवश्यक शैक्षणिक सुविधा आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षण यांच्या बळावर या संस्था जिल्ह्यातील अग्रगण्य शैक्षणिक केंद्रे म्हणून लौकिकास आल्या.
ज्ञान, संस्कार आणि समाजोन्नती यांचा सुंदर संगम घडवत देवगड एज्युकेशन बोर्ड आज शिक्षणसेवेची ही उज्ज्वल परंपरा तितक्याच निष्ठेने आणि अभिमानाने पुढे नेत आहे